Những nghệ nhân Asmat

Daki rất bất ngờ khi phóng viên Sài Gòn Tiếp Thị trở lại thăm mình

Thực ra, trong hành trình chuyến đi đến “Nơi tận cùng thế giới”, ban đầu chúng tôi không có kế hoạch đến với bộ tộc Asmat, bởi bộ tộc này nằm cách biệt ở một vùng đất phía nam Irian Jaya, nhưng vì đó là những cố nhân của chúng tôi. Vào tháng 10 năm 2008, ở công viên quốc gia Miniature xứ vạn đảo, chúng tôi lần đầu tiên giáp mặt với một người đàn ông trông rất kỳ lạ trong chiếc váy cỏ và hình vẽ chằng chịt khắp cơ thể. Ông tự xưng là Daki, một người Asmat nguyên bản. Có gì đó lôi kéo, khiến chúng tôi hứa rằng sẽ quay trở lại gặp Daki trong một ngày gần nhất. Cái bắt tay nồng hậu và đôi mắt hoang dã của ông đã là nỗi ám ảnh với chúng tôi suốt một thời gian dài trước khi chúng tôi trở lại Indonesia.

Gặp lại người xưa

Gần một năm sau, sau những ngày dài trong rừng già Irian Jaya đi tìm các bộ tộc tiền sử đã làm chúng tôi mệt nhoài, kiệt sức. Ngày cuối cùng của cuộc hành trình kéo dài gần một tháng, thay vì háo hức được trở về với gia đình, vợ con, trở về với thế giới hiện đại, nhưng lời hẹn năm xưa đã thúc giục chúng tôi trở lại công viên quốc gia Miniature.

Vừa đặt chân đến công viên quốc gia, chúng tôi vội vàng tìm Daki. Chỗ ngồi quen thuộc của ông đã vắng bóng người. Cảm giác lo lắng, hụt hẫng xâm chiếm và bỗng chốc mừng vui trở lại khi từ xa, hình bóng người đàn ông với những hình vẽ đầy người, cổ đeo nanh heo và những vòng ốc hiện ra. Daki trông vẫn thế, hoang dã nhưng rất gần gũi. Chúng tôi tặng ông những tấm hình chụp từ lần trước. Đôi mắt năm xưa ánh lên niềm vui, Daki giắt ngay tấm hình chân dung mình vào thân cây gỗ bên cạnh, bàn tay còn lại siết chặt chúng tôi. Có lẽ ông không nghĩ những người bạn Việt Nam xa xôi sẽ trở lại.

Bài ca ra trận hừng hực lửa được truyền từ chính trái tim của người chiến binh

Daki là người đầu tiên của bộ tộc Asmat miền Nam đảo Irian Jaya tiếp cận với thế giới hiện đại. Ông năm nay đã 58 tuổi, và có đến 15 cháu nội, ngoại. Năm 1963 Daki bắt đầu học tiếng phổ thông Indonesia, sau đó 1978 ông rời bộ tộc đến với đô thị. Trước khi đặt chân đến Jakarta năm 2002, Daki đã từng đi làm việc ở Bandung (đô thị lớn thứ hai ở đảo Java) 12 năm. Nhiều năm qua, Daki là người Asmat duy nhất được uỷ ban du lịch Irian Jaya (Papua) mời làm người quảng bá văn hoá và truyền thống cho các bộ tộc trên đảo.

Nếu chỉ nhìn vào bề ngoài có lẽ không ai có thể tưởng tượng Daki là một người rất dày dạn kinh nghiệm trong cuộc sống hiện đại. Ông từng tham gia các dự án như phát triển vấn đề giáo dục cho người Asmat, kết hợp với bộ Du lịch và giáo dục tìm nguồn kinh phí giúp đỡ các bộ tộc ở Irian Jaya…

Cái nắng chói chang như càng làm Daki dễ cởi mở lòng hơn. Ông cho biết: “Rất nhiều người hỏi tôi tại sao lại ăn mặc kỳ lạ như thế giữa chốn thị thành, nhưng tôi không quan tâm, tôi đã sinh ra là người Asmat thì sẽ ăn mặc như người Asmat mà thôi. Nhiều lúc tôi cũng tự hỏi tại sao tôi lại phải ở nơi đây nhưng nghĩ lại, tôi thấy rằng mình đang làm một công việc tốt và có ý nghĩa cho cộng đồng người Asmat, vậy thôi”.

Hát bài ca ra trận

Daki là thế hệ con cháu thứ 7 trong dòng họ cao quý của người Asmat. Pum, Khanbukum, Japuru, Ochide, Wajaan, Papal và ông là Papuaseam. Cha của Daki là thủ lĩnh trong cuộc chiến chống lại kẻ thù từ các bộ tộc khác và những kẻ xâm lược.

Theo lời người dẫn đường Wanto cho biết, bộ tộc Asmat được thế giới chú ý đến sau sự kiện chàng thanh niên 22 tuổi Michael C. Rockefeller, con của thị trưởng thành phố New York Nelson A.Rockefeller, biến mất trong vùng đất của người Asmat khi anh đang đi thu thập những bản điêu khắc vào khoảng tháng 11.1961. Người ta đã mất một thời gian dài tìm kiếm với sự giúp đỡ của người Hà Lan nhưng không thành công. Michael được cho là đã gặp phải một nhóm người Asmat chuyên săn đầu người và vì thế anh mãi mãi không bao giờ có thể trở về. Những gì còn sót lại là bộ sưu tập những mảng điêu khắc gỗ hết sức ấn tượng của bộ tộc Asmat mà Michael đã dày công nghiên cứu. Ngày nay, bảo tàng nghệ thuật Metropolitan ở New York dành hẳn một không gian rộng lớn trưng bày những tác phẩm ấy.

Với người Asmat, điêu khắc là công việc thấm vào trong từng mạch huyết, đứa con Asmat được sinh ra, vừa lớn đã biết theo cha vào rừng, đốn gỗ, dùng những hòn đá mài nhọn tập điêu khắc. Để ý kỹ, những điêu khắc của người Asmat rất thô sơ, nhưng Daki lại nghĩ khác: “Người Asmat điêu khắc bằng tâm hồn, họ nghĩ gì trong đầu, sẽ thể hiện ra như thế trên mặt gỗ. Điêu khắc với bản thân tôi là cách trò chuyện với tổ tiên, giữ lại tinh thần và truyền thống của tổ tiên người Asmat”.

Điêu khắc người Asmat mang hàm ý rất sâu xa. Từ một thân gỗ Daki khéo léo đẽo thành cây cột nhà. Đó là khối điêu khắc tổng thể với hình tượng người cha luôn luôn đứng bên phải, người mẹ đứng đối diện, cứ thế tất cả mọi người trong gia đình “xếp” từ từ lên trên. Trên cùng là hình tượng cành cây che bóng được cách điệu với ý nghĩa về sự đoàn kết, người Asmat vốn rất coi trọng đồng loại, cùng dòng máu Asmat thì đi đâu cũng vẫn là người Asmat.

Daki hát tặng chúng tôi bài ca truyền thống của người Asmat khi ra trận chống kẻ thù. Chất giọng khàn đặc hoà với điệu trống làm bằng da con kỳ đà do chính Daki bắt được vang động khắp góc công viên. Sâu trong đáy mắt ông là nỗi nhớ rừng, nhớ đồng loại. Khi chúng tôi hỏi ông có muốn trở về Irian Jaya không, Daki không ngại ngần đáp “Tâm hồn tôi lúc nào cũng gửi ở rừng xanh, nơi ấy là nơi tôi thuộc về. Tuy vậy, công việc mà cộng đồng giao cho tôi là ở đây, giúp cho mọi người biết về người Asmat, và từ đó giúp người Asmat ngày càng phát triển hơn”.

Chia tay Daki, trở về với thực tại, bên tai chúng tôi vẫn văng vẳng tiếng hát của ông, còn Daki vẫn miệt mài bên những mảng điêu khắc, đôi mắt sâu thăm thẳm ấy đang gửi hồn vào những mũi đục, mũi dùi. Daki đã trở thành người bạn Asmat đầu tiên và thân thiết với chúng tôi như thế!

bài và ảnh Lam Phong – Hoài Nam

Kỳ cuối: Hai cực của thế giới

Những chặng đường rừng vượt hàng trăm cây số, nhưng đó là cuộc gặp gỡ giữa những con người cách xa nhau hàng ngàn năm. Góc nhìn từ hai thế giới, ai hạnh phúc hơn ai, họ hay chúng ta?...